تالاب هورالعظيم هم فدای استخراج نفت

روزنامه خراسان: ؛ايران يكي از غني ترين كشورهاي داراي تنوع زيستي در جهان و جزو ٥ كشور اول برخوردار از اين مزيت خدادادي است.

با توجه به اين امتياز، سازمان حفاظت محيط زيست درصدد تهيه بانك ژن براي حفظ گونه هاي مختلف گياهي و جانوري است اما به موازات اين تلاش، اقداماتي در عرصه هاي طبيعي كشور در حال انجام است كه تلاش هاي سازمان حفاظت محيط زيست را بي اثر كرده و متأسفانه اين تلاش ها از پشتوانه قانوني نيز برخوردارند.

بعد از تراژدي حفاري هاي شركت نفت در پارك ملي كويرتصويب لايحه «منع احداث بنا و ساختمان در دو طرف خطوط لوله انتقال گاز، نفت، فرآورده هاي نفتي و مواد پتروشيمي» و واگذاري منطقه وسيعي از تالاب «هور العظيم» به مساحت ٧ هزار و ٥٢٠ هكتار به منظور عمليات اكتشاف و بهره برداري از منابع نفتي اين منطقه، از اقداماتي است كه منافي مأموريت سازمان محيط زيست در حفظ و حراست از عرصه هاي طبيعي و زيستگاه هاي جانوري و گياهي است.

اين ناهماهنگي و اين اقدامات تا جايي پيش رفته است كه كارشناسان با ارائه اسناد بين المللي و قوانين ملي سعي دارند مسئولان را در اتخاذ چنين تصميم هايي وادار به تجديد نظر كنند، تا محيط زيست را كه امانت پيشينيان است با حداقل خسارات به نسل هاي آينده تحويل دهند.

؛نفت در تالاب

؛«تالاب هورالعظيم» يكي از زيستگاه هاي حساس و منحصربه فرد كشور و تنها باقي مانده تالاب هاي عظيم «بين النهرين» است.

اين تالاب كه مجموعه اي از اكوسيستم هوا، زمين و آب است، در غرب استان خوزستان واقع شده و به لحاظ تنوع زيستي بسيار غني است.

تالاب هاي «بين النهرين» در ٣ دهه اخير بر اثر سياست هاي غلط نابود شده و متعاقب آن، ساكنان آن آواره شده اند، حيات وحش آن رو به نابودي و اكوسيستم آبي آن نيز در شرف از بين رفتن كامل است.

بخش ايراني «هور العظيم» حدود ٦٤ هزار و ١٠٠ هكتار است كه هم اكنون تنها ٢٩ هزار هكتار آن اصالت زيست محيطي خود را حفظ كرده و بقيه آن عملا وضعيت طبيعي خود را از دست داده است.

در سال هاي اخير علاوه بر برداشت هاي غيراصولي از منابع اقتصادي «هورالعظيم» كه خسارات غيرقابل جبراني به اين اكوسيستم منحصر به فرد وارد كرده است، پژوهش هايي براي استخراج و بهره برداري از حوزه هاي نفتي اين مناطق صورت گرفته و برخي كارشناسان بر اين باورند كه اين اقدام در واقع آخرين ضربه كاري به حيات طبيعي اين منطقه است.

بر اساس مصوبه اخير وزيران عضو كميسيون اقتصاد كه به وزارت خانه هاي نفت و جهاد كشاورزي ابلاغ و رونوشت آن براي سازمان محيط زيست ارسال شده است، بيش از ٧ هزار هكتار از اراضي ملي واقع در دشت آزادگان استان خوزستان براي عمليات حفاري با رعايت قوانين زيست محيطي به مدت ٥ سال در اختيار وزارت نفت قرار مي گيرد و پس از قطعيت استخراج نفت، بهره برداري از محل هر يك از چاه هاي استخراج نفت با شعاع ٢٥٠ متر از نقطه استخراج به مدت ٣٠ سال به وزارت نفت واگذار مي شود.در پي اين مصوبه رئيس سازمان حفاظت محيط زيست در نامه اي به معاون اول رئيس جمهور با اشاره به تداخل مناطق واگذار شده با تالاب «هورالعظيم» و پيش بيني نشدن اثرات سوء اين فعاليت ها بر اكوسيستم منطقه و نيز هماهنگي و استعلام مراجع ذي ربط با اين سازمان و نظر به اين كه تمامي موارد مشابه از طريق كميسيون مستندسازي و با حضور نمايندگان اين سازمان انجام مي شود، خواستار بازنگري و اصلاح مصوبه مذكور با لحاظ نظرات اين سازمان شد.

«فاطمه واعظ جوادي» رئيس سازمان حفاظت محيط زيست با تأكيد بر اين كه هيچ گونه ضرورتي براي واگذاري ٥ هكتار براي احداث كمپ در محدوده تالاب نيز وجود ندارد و انتقال آن به خارج از محدوده تالاب ضروري است، افزوده است: قسمتي از عرصه «آزادگان شمالي» در محدوده زنده تالاب واقع شده و مجوزي از سوي اين سازمان صادر نشده است كه اين امر نيازمند بازنگري جدي است.

؛تجاوز به حريم غيرمجاز

؛«باقر زاده كريمي» كارشناس مسئول تالاب هاي سازمان محيط زيست درباره پروژه نفتي «هورالعظيم» مي گويد: بهره برداري از ميدان آزادگان، يك پروژه نفتي است كه در ٢ بخش شمال و جنوب هورالعظيم اجرا مي شود.

در چند سال گذشته اين پروژه يك گروه مشاور ژاپني داشت كه اين گروه مشاوران موظف به ارائه گزارش هاي زيست محيطي فعاليت اين پروژه در منطقه بود و گزارش هايي هم ارائه كرد و سير طبيعي مطالعات اين پروژه به خوبي پيش مي رفت.

وي اضافه مي كند: اما اكنون شرايط عوض شده و فعاليت هايي كه هم اكنون در هورالعظيم در جريان است، فعاليت جديدي است زيرا آن چه در گذشته به آن توجه شده بود، بخشي از بخش جنوبي بود كه تداخل كمي با هورالعظيم داشت اما اكنون فعاليت ها به بخش شمالي هم گسترش پيدا كرده است كه بخش عمده آن در تالاب قرار دارد و مشكل اصلي از اين جا شروع مي شود.

اين كارشناس مي افزايد: كارشناسان سازمان مي توانند با ارائه طرح هايي، ضمن اين كه بهره برداري را امكان پذير مي كنند، ميزان خسارات را به محيط زيست به حداقل برسانند كه اين كار مستلزم مطالعات زيست محيطي و ارزيابي EIA است. اين در حالي است كه انجام نشدن اين مطالعات، باعث شده است كه فعاليتي كه مي توان در وسعتي به ميزان ٢٠٠ هكتار انجام داد، در ٧ هزار هكتار صورت گيرد.

باقرزاده كريمي تاكيد مي كند: سازمان (حفاظت محيط زيست) مخالف استخراج نفت نيست بلكه ما همواره تاكيد مي كنيم كه يك كاربري نبايد موجب حذف كاربري ديگري شود و بهره برداري خارج از توان يك منطقه، نبايد موجب نابودي آن منطقه يا منطقه ديگري شود.

؛٧ هزار و ٥٢٠ هكتار به جاي ١٨٠ هكتار

؛اما «هرمز محمودي» مديركل محيط زيست استان خوزستان در ماه هاي نخست اجراي اين پروژه يعني اوايل سال ٨٧ موضوع را از همين منظر مي نگريست: «براساس آن چه از نقشه ها برمي آيد، حداكثر ٩٠ حلقه چاه در آزادگان جنوبي حفر خواهد شد و با عنايت به اين كه به ازاي هر حلقه چاه حداكثر ٢ هكتار زمين مورد نياز است، مساحتي معادل ١٨٠ هكتار كفايت مي كند در حالي كه توجيه واگذاري ٧ هزار و ٥٣٠ هكتار از اراضي مشخص نيست و جاي ابهام دارد.»

وي با اشاره به اين كه هيچ گونه مجوزي براي بخش شمالي ميدان آزادگان از سوي سازمان حفاظت محيط زيست داده نشده است افزود: پلاك هاي واگذار شده تقريبا تمامي سطح تالاب هورالعظيم و حتي «زون» هاي حساس آن را دربرمي گيرد و احداث كمپ در داخل تالاب نيز هيچ توجيهي ندارد و سازمان حفاظت محيط زيست به شدت با اين اقدام مخالف است.

؛بعد از نفت

؛تمامي عمليات اكتشاف نفت شامل گمانه زني ها، لرزه نگاري ها، انفجارها و انتقال سيستم هاي حفاري، عمليات حفاري و استخراج لايه هاي گل و آب و...، اثرات مخربي بر محيط زيست دارد و اگر اين عمليات در زيست محيط هاي زنده صورت گيرد، اثرات مخرب آن به مراتب بيشتر خواهد بود.

«علي مكرمي» كارشناس ارشد شيمي تجزيه درباره تاثير اكتشاف نفت بر محيط زيست مي گويد: تقريبا تمامي عمليات اكتشاف و استخراج نفت همراه با آزمايش ها و عملياتي است كه طي آن آزمايش ها، مواد شيميايي نقش اصلي را دارند، يا ماشين آلات سنگيني به كار گرفته مي شود و تمامي اين مراحل اثراتي را بر اكوسيستم به جاي مي گذارد كه غالبا برگشت ناپذير است، لذا در نقاطي از زمين كه چاه هاي نفت و گاز در آن كشف و استخراج مي شود معمولا محيط زيست فداي نفت وگاز و عملا محيط زيست جانوري و گياهي نابود مي شود.

اين كارشناس با ذكر نمونه اي در اين زمينه مي افزايد: نمونه اين وضعيت را مي توان در «مسجد سليمان» (كه در سال ١٢٨٧ اولين چاه ايران و خاورميانه در آن كشف شد) يا «گچساران» و «ميان كوه» خوزستان مشاهده كرد كه هم اكنون تمامي مراتع و بوته زارهاي آن ها نابود شده و شاهد اين گفته سميناري است كه چند سال پيش در مسجد سليمان برگزار شد.

در اين سمينار كه نام آن «مسجد سليمان بدون نفت» بود، كارشناسان براي چگونگي ادامه زندگي در مسجد سليمان پس از اتمام چاه هاي نفت هم انديشي كردند و زمزمه هايي هم مبني بر تغيير مكان فيزيكي مسجد سليمان شنيده شد.

بنابراين چاه نفت با وجود درآمدزايي مي تواند بر محيط زيست شديدا تاثيرگذار باشد و آن را نابود كند.

«مكرمي» مي افزايد: همين شرايط براي «هورالعظيم» هم به اثبات مي رسد و اين كه گفته مي شود فقط براي چند سال اين اراضي به شركت نفت واگذار مي شود و پس از آن تاسيسات استخراج نفت جمع آوري مي شود، گفته نامعقولي است چرا كه پس از استخراج نفت، آن هم به مدت ٣٠ سال، محيط زيست هور كه ٣ اكوسيستم هوايي، دريا و زمين را توامان دارد، به كلي نابود خواهد شد و چيزي از آن باقي نخواهد ماند كه به سازمان محيط زيست عودت شود.

بنابراين انجام عمليات اكتشاف نفت آن هم به اين وسعت به صلاح محيط زيست كشور نيست زيرا به دست آوردن نفت به مرگ محيط زيست منطقه منجر خواهد شد و آيندگان ما را به خاطر اين اهمال نخواهند بخشيد.

؛خوزستان جواب گو است

؛براي برطرف شدن برخي از ابهامات فعاليت شركت هاي نفتي در «هورالعظيم» با برخي مقامات سازمان حفاظت محيط زيست تماس مي گيريم.

«هرمز محمودي راد» مديركل حفاظت محيط زيست خوزستان در اين باره مي گويد: آن چه به ما مربوط است، حفاظت از محيط زيست در قبال فعاليت هاي اقتصادي از جمله كشف نفت است. بنابراين محور فعاليت ما حفاظت از محيط زيست است.وي اضافه مي كند: شركت هايي كه وارد «هورالعظيم» شده اند از سازمان حفاظت محيط زيست مجوز دارند. علاوه بر آن ناظر محيط زيست هم تعيين شده و مشغول به كار است و گزارش هاي اين ناظر به طور مرتب دريافت مي شود و اگر مشكلي در گزارش مشاهده شود، تذكرات لازم داده مي شود تا مسائل زيست محيطي فداي منافع اقتصادي در منطقه نشود.

اين مقام مسئول كه بنا به گفته مقامات سازمان حفاظت محيط زيست پاسخ گوي تمامي ابهامات موجود درباره پروژه اكتشاف و استخراج نفت در هورالعظيم است، مي افزايد: تنها بخشي از فعاليت شركت هاي نفتي در بخش «آزادگان شمالي» در محدوده «هورالعظيم» است و بقيه فعاليت ها در بخش هايي است كه خسارات كمتري به زيست محيط وارد مي آورد. ضمن اين كه تمامي اين فعاليت ها چه در بخش جنوبي و چه در بخش شمالي «آزادگان» (آزادگان شمالي و آزادگان جنوبي) تحت نظر سازمان و اداره كل محيط زيست خوزستان است و ما مسائل را از نزديك پي گيري مي كنيم.

اگر بخواهيم به گفته هاي اين مقام مسئول بسنده كنيم چنين به نظر مي رسد كه همه چيز مرتب است و هيچ خطري «هورالعظيم» را تهديد نمي كند.

به سراغ وزارت نفت نيز مي رويم كه پاسخ آن ها را نيز بگيريم ولي سوالاتمان در پيچ و خم بوروكراسي هميشگي وزارت نفت بي پاسخ مي ماند.

به هرحال عمليات اكتشاف و حفاري چاه هاي نفت در «هورالعظيم» مدتي است كه اجرايي شده و اگر بنا به گفته «دلاور نجفي» معاون محيط طبيعي و انساني سازمان محيط زيست كشور، صلاح نيست كه از يك ذخيره نفتي با اهميت چشم پوشي كنيم، پس متوليان بايد با كم ترين خسارات به محيط زيست به ويژه به زيست محيط «هورالعظيم» به اين اقدامات ادامه دهند تا سرنوشت اين تالاب به سرنوشت سواحل عسلويه و پارك ملي كوير دچار نشود.

               نگاهی به وضعیت تالاب های " عربستان " نگذاریم تالاب ها بمیرند 

 اشاره : در حالیکه توسعه صنعت و تکنولوژی طی یکصد سال گذشته روند شتابانی به خود گرفته ؛ به موازت آن خسارات فراوانی را متوجه محیط زیست نموده است . به تبع این رشد و توسعه ؛ هر روز شاهد یک فاجعه زیست محیطی در گوشه و کنار این کره خاکی هستیم . وجود لکه های نفتی در آب های خلیج  خشک شدن دریاچه آرال در آسیای میانه ؛ سوران شدن لایه ازن ؛ نابودی آبزیان رودخانه دانوب در اروپا و صدها و صدها مثال دیگر . در این میان اگر از مساله تبدیل شدن رودخانه ها و تالابها به محل انباشت زباله های صنعتی به عنوان یکی از مهمترین فجایع زیست محیطی حال حاضر یاد کنیم ؛ به گزاف نگفته ایم و همچنین اغراق نکرده ایم اگر از تالاب ها به عنوا مظلوم ترین اکوسیستم های طبیعت نام ببریم .

 در باب  مظلومیت تالابها می توان به این نکته بسنده کرد که به دلیل پایین بودن سطح آگاهی عمومی از اهمیت تالابها ؛ در طی این سالها ؛خواسته و ناخواسته زیانهای فراوانی به این محیط های زیبای طبیعی وارد شده است . این مساله در "عربستان " نمود بیشتری پیدا می کند ، چرا که دراین " استان " ، تالابها صرفنظر از مساحت ، کاربری ها و وجود گونه های متنوع زیستی ؛ اهمیتی استراتژیک دارند و بعضا زندگی مردم وابسته به این تالابها مانند تالاب " فلاحيه(شادگان) " .

مساله دیگر استقرار صنایع بزرگ در این " منطقه " است که عمدتا در کنار رودخانه ها قرار گرفته اند و رودخانه ها و تالابها را تبدیل به محلی برای تخلیه پساب ها ی صنعتی کرده اند ، معضل ورود فاضلاب های شهری و زهاب کشاورزی به این اکوسیستم ها نیز سال هاست که به قوت خود باقی است . در کنار همه این مسائل ؛ پایین بودن سطح آگاهی عمومی از موقعیت و کاربری تالابها نیز به آلودگی تالابها دامن می زند . در اینجا ؛ هدف ؛ مقصر قلمداد کردن صاحبان صنایع و یا و..... نیست بلکه جهت آشنایی ، صرفا نگاهی است با وضعیت تالابهای " خوزستان " و تعمق بیشتر درباره این نظام های حیات بخش .

 از تالاب چه می دانیم ؟

مردم تصورات متفاوتی از تالاب ها دارند و بیشتر آن را شبیه به مرداب می دانند . در واقع تالابها محیط هایی هستند که مشخصاتشان چیزی بین خشکی و دریاست و ممکن است همواره دارای آب بوده و یا گاهی خشک و گاهی آبدار باشند به هرحال مشخصه تالابها ؛ ماندگاری نسبی آب در آنهاست و این آب ها ممکن است شور ، لب شور و یا شیرین باشند . اما کنواسیون بین المللی رامسر تعریف دقیق و جامعی از تالاب داده است که در دنیا پذیرفته شده است . این کنوانسیون که به منظور حفظ ونگهداری از  تالابها در سال 1971 ایجاد شده تالاب ها را مناطق مردابی ؛ توربزار و آبی به صورت طبیعی ، مصنوعی ، دائم یا موقت با آب ساکن و یا جاری شیرین ، شور و یا لب شور معرفی می کنند

تالاب ها عمدتا در دشت های سیلابی و در کنار رودخانه ها و  یا سواحل دریاها و دریاچه ها تشکیل می شوند و از مهم ترین کاربری آنها تغذیه و تخلیه آب های زیرزمینی ، کنترل سیلابها ، جلوگیری از نفوذ آب شور ، حفاظت در برابر نیروهای طبیعی و تفرج و توریسم است . در حال حاضر در " عربستان "  4 تالاب دائمی وجود دارد که  50 درصد مساحت کل تالاب های کشور را تشکیل می دهد . این تالاب ها شامل هورالعظیم ، " شادگان ، بامدژ ، میانگران " است که از میان آنها تالاب " فلاحیه ،شادگان " به دلیل بزرگی مساحت وموقعیت استراتژیک ، در ردیف تالاب های بین المللی قرار دارد .

  " تالاب هور العظیم "

 این تالاب بین " کشور ایران " و عراق  قرار گرفته و مساحت کل آن  102 هزار هکتار است که یک سوم آن متعلق به " ایران " و دو سوم دیگر آن در خاک عراق قرار گرفته و نیمی از آن خشک و نیمه دیگر بصورت باتلاقی است .نوع آب تالاب در زمره آب های شیرین است . رودخانه تغذیه کننده این هور ، کرخه و همچنین دجله و قسمتی از فرات بوده که البته در سالهای اخیر عمده ترین منبع تغذیه کننده هور ، کرخه بوده است . این رودخانه ها دارای رژیم سیلابی بوده و دبی آنها در فصل زمستان افزایش می یابد که این مساله در احیا و شکل گیری این تالاب نقش موثری دارد .

 پوشش گیاهی غالب در هورالعظیم ، تیپ        suaeda-seidlitizia    است که از این تیپ  22 گونه گیاهی از جمله گل گندم زرد و خار پنبه نازک برگ وجود دارد . این تیپ ، وسیع ترین تیپ گیاهی است که تقریبا تمام حاشیه تالاب را می پوشاند و در پاییز نمود بیشتری دارد . نی ، از گیاهان آبدوستی است که بطور عمده در هور العظیم وجود دارد بطوریکه بررسی مطالعات مرکز سنجش از دور ایران ، قسمت اعظم هور را  نیزار تشخیص داده است . 26 گونه خزنده در این تالاب وجود دارد که از میان آنها ، لاک پشت  فراتی در معرض خطر انقراض قرار دارد . این گونه نایاب که خاص منطقه بین النهرین است در حال حاضر در لیست قرمز سازمان جهانی حفاظت از  طبیعت و گونه های طبیعی  (  IUCN )   به عنوان گونه تهدید شده قرار گرفته است .

12 گونه پستاندار ،  3 گونه دوزیست ، 112 گونه پرنده بومی و مهاجر به همراه  11 گونه ماهی مابقی حیات وحش هورالعظیم را تشکیل می دهند . اما مساله مهم ، عواملی است که همواره این تالاب را تهدید می کند . هور العظیم به دلیل قرار گرفتن در نوار مرزی " ایران " و عراق ، در طی هشت سال جنگ دچار تخریب زیادی شد . درطی این هشت سال  ، عراقی با ساخت کانالی به نام کانال صدام راه ورود آب دجله و فرات را به هور العظیم قطع کردند که این امر نقش بسیار مهمی در خشک شدن نیمی از تالاب داشت . آتش سوزی های عمدی و خود به خودی ( طبیعی ) معضل دیگری است که هور به آن گرفتار است . عامل اصلی آتش سوزی های خود به خود شرایط اقلیمی منطقه است .عدم بارندگی ، بالا بودن حرارت ( بیش از 50 درجه ) خشک شدن مناطق عمده ای از هور به دلیل کاهش آب های ورودی و خشکسالی های پی در پی ، همه وهمه سبب آتش سوزی طبیعی نیزارها ی هور شده که دود ناشی از آن بر بالای آسمان هور قابل مشاهده است . روشن کردن آتش توسط روستاییان و مردمی که به قصد تفریح به اطراف هور می روند نیز به این آتش سوزی دامن می زند . صید و شکار ماهیان و پرندگان تالاب و همچنین وجود چاههای اکتشافی میدان نفتی " آزادگان " که هنوز به مرحله بهره برداری نرسیده اند نیز از دیگر عوامل تهدید کننده تالاب است .

  " تالاب فلاحيه ،شادگان "

 این تالاب در پایین دست حوضه آبریز رودخانه جراحی قرار دارد و اراضی مسطح و همواری از دشت " عربستان " را در مصب رودخانه جراحی در برمی گیرد . در واقع تالاب " فلاحيه،شادگان " رابطی است بین رودخانه جراحی در شمال و خلیج  در جنوب که شهر " فلاحيه،شادگان " را نیز از شمال و جنوب و غرب محاصره کرده است . تالاب " فلاحيه،شادگان " با 537 هزار و  700 هکتار وسیع ترین تالاب کشور است که از سه بخش آب شیرین در شمال  ، لب شور در مرکز و آب شور در جنوب تشکیل شده است . منبع تغذیه آب شیرین رودخانه جراحی است  ، آب لب شور از تداخل آب شور  خلیج و آب شیرین رودخانه ایجاد شده  و آب شور نیز مربوط به خلیج است . 110  گونه گیاهی در تالاب شناسایی شده و همچنین  174 گونه پرنده بومی و مهاجر ، 36 گونه پستاندار ، 3 گونه دوزیست و 9 خزنده در این تالاب زندگی می کنند که در سالهای اخیر به دلیل مختلف همواره در معرض تهدید بوده اند . تالاب "فلاحيه،شادگان "   تالاب  منحصر به فردی است اما طی سالهای اخیر عوامل آلوده کننده  بی شماری این تالاب را به سوی نابودی سوق داده اند . خوشبختانه اقدامات زیادی در حال انجام است که این تالاب را از نابودی حتمی نجات دهد . ورود آب شور ناشی از پساب های کارخانجات نیشکر ، بزرگترین تهدیده کنندی این تالاب است . پساب ناشی از تولید نیشکر تا مدتها به رودخانه کارون ریخته می شد سپس تصمیم گرفته شد این پساب ها به تالاب " فلاحيه،شادگان " سرازیر شود که این امر زندگی موجودات این تالاب را با خطر جدی مواجه کرده است .عبور لوله های پوسیده نفتی و نشت نفت از این لوله ها نیز طی سالهای اخیر صدمات زیادی را به این اکوسیستم وارد آورده است . ریختن زباله های نفتی در این تالاب خشک شدن قسمتی از تالاب را به همراه داشته که پیامد این امر رواج بیماری های پوستی در منطقه بوده است . در کنار این عوامل شکار پرندگان که یکی از منابع درآمد روستاییان منطقه است نیز محل امن پرندگان مهاجر بین المللی را از بین برده است .

 " تالاب بامدژ "

 نام این  تالاب از روستایی به همین نام که در ضلع شرقی آن قرار دارد ، گرفته شده و از نوع زیستگاه آب شیرین است . این تالاب در  40 کیلومتری شمال غرب اهواز قرار دارد و مساحت آن  4 هزار هکتار برآورد شده است . رودخانه " شاوور " که در این تالاب جاری است ، از  15 کیلومتری شمال " شوش " سرچشمه گرفته و پس از تغذیه از نهرهای منشعب منطقه وارد تالاب " بامدژ " می شود این آب ورودی توسط زهکش  خارور از تالاب خارج می شود . این تالاب نقش بسیار مهمی در کنترل سیلابی و طغیانی رودخانه " دز و شاوور " دارد زیرا به صورت مخزنی طبیعی ، سیلاب های زمستانی " دز و شاوور " را ذخیره و در تابستان به تدریج به رودخانه " دز " تخیله می کند . 134 گونه گیاهی در " بامدژ " شناسایی شده و همچنین  15 گونه خزنده دو زیست ، 12 گونه پستاندار ، 12 گونه ماهی و 148 گونه پرنده بومی و مهاجر جمعیت حیات وحش این تالاب را تشکیل می دهند .  یکی از مهمترین مسائل در آلودگی تالاب " بامدژ" چرای دام دراین تالاب است که هنوز اقدامی در این زمینه صورت نگرفته است . خشکاندن تالاب و تبدیل ان به زمین کشاورزی توسط روستاییان مساله دیگری است که تالاب با آن روبه روست . ورود سموم کشاورزی و فاضلاب های شهری از طریق رودخانه " شاوور " ، برداشت آب توسط روستاییان وصید پرندگان از دیگر عوامل تهدید کننده این اکوسیستم است .

تالاب " میاگران "

این تالاب با مساحت  40 کیلومتر مربع ( 2400 هکتار ) در شمال " ایذه " قرار دارد . منبع عمده تغذیه این تالاب ، نزولات جوی و آب ناشی از ذوب برف های ارتفاعات حوضه است . پوشش گیاهی غالب تالاب از نوع    Phragmites   و انواع اردک ، خوتکا ، لک لک سرحنایی و حواصیل خاکستری از جمله پرندگان مهاجر تالاب می باشد . آلودگی  آب تالاب  بیشتر از نوع آلودگی میکروبی است این امر به دلیل ورود زهاب ناشی ازآبیاری اراضی حاشیه تالاب است که توسط چاههای عمیق آبیاری می شود که پیامد آن آلودگی آب ورودی از این کانون هاست که عمدتا به  کودهای شیمیایی وسموم به کار رفته در کشاورزی آلوده است .به دلیل کم اهمیت بودن این تالاب نسبت به دیگر تالاب های " عربستان " ، مطالعات زیادی در خصوص این تالاب نشده و اطلاعات کمی از آن موجود است .

کارشناسان چه می گویند ؟

عادل مولا ، معاون محیط طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست " استان " در خصوص برنامه های حفاظت از تالاب ها گفت : در حال حاضر سیاست های کلی که جهت حفاظت و مدیریت تالابها اعمال می شود شامل ساماندهی تالاب ، کنترل و جلوگیری از آلودگی تالاب ها ، تشکیل کمیته تالاب ، بهره برداری معقول از ذخایر تالاب و همچنین ارزیابی طرح های توسعه منابع آبیاری و طرح های توسعه صنعتی به ویژه نفت و گاز و پتروشیمی است . مهم ترین برنامه مدیریت تالابها در حال حاضر تعیین حد و حدود تالاب ها با استفاده از روش   GIS و همچنین فرهنگ سازی جهت عدم تجاوز به این حریم هاست .

وی در خصوص برنامه های حفاظت از تالاب ها گفت : در حال حاضر در تالاب "فلاحيه، شادگان " 90 درصد کار انجام شده تا پساب های نیشکر به تالاب جلوگیری شود و ان شاء الله تا دی ماه امسال کلیه این پساب ها به مناطق شور دریا منتقل خواهد شد . همچنین با توجه به عبور لوله های پوسیده نفتی از این تالاب ، در حال جمع آوری این لوله ها هستیم که از تعداد 11 خط لوله عبوری تاکنون 9 خط لوله جمع آوری و تعویض شده است .

در تالاب " میاگران " برنامه هایی در دست بررسی است تا پساب ها و زهاب کشاورزی به سیستم فاضلاب شهر منتقل شود . در تالاب هور العظیم نیز با توجه به قرار داشتن این تالاب در قسمتی از میدان نفتی " آزادگان " بحث چاههای اکتشافی نفت مطرح است که این مساله تاکنون تخریبی را در تالاب به همراه نداشته و اگر مشکلی پیش آید مربوط به بهره برداری از این چاهها در آینده است .

 دکتر مهران افخمی ، مدیر دفتر بررسی های زیست محیطی سازمان آب و برق " عربستان " نیز گفت : سیسات سازمان آب و برق در امر مدیریت تالاب ها ، با توجه به سد سازی هایی که سازمان آب وبرق در بالا دست این تالاب ها انجام می دهد ، تعیین حریم آبی و میزان آب ورودی به تالاب هاست .البته این سازمان در امر حفاظت از تالاب ها نیز پیشنهادهایی به نهادهای ذیربط داده و در حال پیگیری این پیشنهاد هاست . از جمله پیشنهاد احداث کانال جهت هدایت پساب های کارخانجات تولید نیشکر به خلیج  .

 وی گفت : در خصوص تالاب " فلاحيه،شادگان " نیز طرح هایی در دست بررسی است از جمله طرح ساماندهی نهر ماله در شمال اهواز که با اجرای این طرح در آینده شاهد هدایت سیلاب های کارون به تالاب " فلاحيه،شادگان " خواهیم بود .وی گفت : از دیگر برنامه های سازمان آب و برق در امر حفاظت از تالاب ها ، عقد قرارداد با یک شرکت دانمارکی به نام  DHI  و نصب سیستم مانیتورینگ    online  است که کار نمونه برداری از آب تالاب " فلاحيه،شادگان " و تعیین کیفیت آب این تالاب را به طور لحظه به لحظه انجام می دهد . در پایان لازم به توضیح است که در عصری که انسان به مدد همین توسعه علم وتکنولوژی از هر سو با بمباران اطلاعات مواجه است ، ضروری است که تمامی نهادها و ارگانهای دولتی و غیردولتی و همچنین رسانه های گروهی با فرهنگ سازی بیشتر ، در راه احیاء و حفاظت از این محیط های طبیعی ، رسالت خود را انجام دهند .

وجود این تالاب ها در " عربستان " از نعمت های خدادادی است ولی متاسفانه تا به امروز توجه جدی و ویژه برای حفظ و بقای آنها صورت نگرفته است . جا دارد مسوولان ذیربط با یک برنامه ریزی مدون و اصولی تالاب هایی که کم کم روبه نابودی می روند را از مرگ نجات دهند . وجود این تالاب ها برای محیط زیست و مردم " منطقه " از اهمیت خاصی برخوردار می باشد . پس تا دیر نشده فکری بکنیم .)  هفته نامه ندای جنوب -  شماره :195 - ص 7 - چهارشنبه 28 نوامبر2007 - فریده اسدی (

توجه:بکارگیری نامهای اصیل وعربی تالابها وهمچنین نام عربستان بجای خوزستان مجعول از طرف این سایت میباشد

خدا حافظي با تالاب هـــور العظيم

خبر واگذاری 7 هزار و 520 هکتار از زمین های هورالعظیم توسط کمیسیون اقتصاد دولت برای عملیات اکتشاف به وزارت نفت واکنش های مختلفی را در مجامع زیست محیطی داخل وخارج از کشور در پی داشته است . مسعود باقرزاده ، کارشناس مسوول تالاب های سازمان حفاظت محیط زیست ، با تاکید بر اینکه چاههای نفت و به طور کلی عملیات مرتبط با آن بسیار آلوده کننده است ، گفت : تخریب های ناشی از عملیات نفتی به  7 هزار و 520 هکتار محدود نخواهد شد بلکه شعاع بسیار وسیع تری را در برخواهد گرفت که کارکرد هور را به شدت تهدید خواهد کرد .

وی افزود : براساس ضوابط زیست محیطی هر گونه عملیات صنعتی نه تنها در اراضی تالابی ممنوع است که باید حداقل یک هزار و 500 متر با حریم هور فاصله داشته باشد ؛ در حالیکه این مصوبه اجازه عملیات در حریم تالاب آن هم در هفت هزار و  500 هکتار را صادر کرده که بخش هایی از این اراضی کارکرد تالابی دارد و کاملا پر آب است . کارشناس مسوول تالاب ها ، تصریح کرد : در صورتی که عملیات اکتشاف در بخش جنوبی هور  و محدود به چاه باشد ، می توان با مدیریت تخریب های ناشی از آن را به حداقل رساند ؛ اما روش های کاهش آلودگی بسیار هزینه بر است و این بسته به مدیریت کلان است که با در نظر گرفتن اولویت ها تصمیم گیری کند اما از نظر کارشناسی محیط زیست هر گونه اقدامی در محدوده هورالعظیم یک تهدید محسوب می شود .

 دلاور نجفی ، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست اما تصویر دیگری از نحوه واگذاری این اراضی به دست می دهد . وی با اشاره به اینکه از مدت ها قبل سازمان محیط زیست با وزارت نفت در این باره رایزنی داشته است گفت : گرچه درمصوبه کمیسیون اقتصادی دولت هفت هزار و 520 هکتار اراضی " ملی " به مدت 5 سال برای اکتشاف و بهره برداری در اختیار وزارت نفت قرار گرفته است اما به این معنی نیست که وزارت نفت در تمام این اراضی فعالیت می کند بلکه وسعت عرصه ای که وزارت نفت مجاز به عملیات اکتشاف در ان است به این میزان تعیین شده ، ولی پس از کشف نفت تنها مساحتی حدود 250 متر را برای بهره برداری از هر چاه اشغال می کند که البته این مقدار هم از نظر سازمان محیط زیست باید به کمتر از 100 متر کاهش یابد .

 در اینجا این سوال مطرح می شود که اگر بعد از تخریب ها ، نفتی کشف نشد چه آینده ای برای هور العظیم متصور خواهیم بود ؟ اما تمام اتفاقات ناگوار برای هورالعظیم و واگذاری زمین به وزارت نفت نیست ، بلکه این اکوسیستم مهم و بین المللی از همه جهات تحت فشار است . اگر این تخریب ها ادامه یابد حداکثر تا 10 سال دیگر باید با چنین اکوسیستمی خداحافظی کرد .

 در سرزمین های پست ، در قسمتی از کرانه ها به وسیله آب دریا و در سایر نقاط به وسیله جریان رودخانه ها ، اکوسیستم های آبی کم عمق و وسیعی به وجود می آید که به واسطه آب دائمی و زیاد و پوشش گیاهی آبزی بن در اب غالب نظیر نی ها به هور معروفند . هور بین النهرین یکی از تالاب های بسیار بزرگ با مساحتی بالغ بر 9 هزار کیلومتر مربع می باشد که از سه هور اصلی و مهم زیر تشکیل شده است :

الف ) هور مرکزی به مساحت حدود  3 هزار و 200 کیلومتر مربع

ب  )  هور الحمار به مساحت حدود 2 هزار و  800 کیلومتر مربع

ج  ) هور الحویزه  ( هور العظیم ) به مساحت حدود 3 هزار کیلومتر مربع . از سه هور فوق هور مرکزی و هور الحمار کاملا در کشور عراق واقع شده اند  و دو سوم هور الحویزه نیز در کشور عراق و یک سوم آن در کشور ما تحت عنوان هورالعظیم واقع شده است .

هور الحمار در انتهای رودخانه فرات واقع شده که رودخانه فرات در کشور عراق وظیفه تامین آب آن را بر عهده دارد . هور مرکزی نیز در انتهای شاخه های دلتای غربی دجله و نیز هورالحویزه در انتهای شاخه های دلتای شرق دجله و رودخانه کرخه واقع شده است که تامین آب این هورها نیز از رودخانه های مذکور انجام خواهد شد . محدوده هورهای اشاره شده در تصویر ماهواره ای سال 1973 که شرایط طبیعی بین النهرین و هورهای زیر مجموعه آن را نشان می دهد قابل ملاحظه است .

تصاویر به وضوح بیانگر تغییری است که در اکوسیستم هور الحمار ، هور مرکزی و هور الحویزه ( هورالعظیم ) اعمال شده است و در سنوات  اخیر مشکلات عمده ای را در محیط زیست این تالاب ها بوجود آورده است . طی دهه آخر قرن بیستم بیشترین ضربه ای که بر پیکره این  تالاب ها وارد آمد ناشی از اجرای برنامه  GAP  در ترکیه شامل احداث 22 سد و 19 نیروگاه بوده که باعث ذخیره شده 95 میلیارد متر مکعب از آب رودخانه فرات یعنی سه برابر آورد سالیانه فرات در مرز سوریه و همچنین ذخیره سازی  17/6 میلیارد متر مکعب از آب رودخانه دجله یعنی بیش از آورد سالیانه دجله در مرز عراق شده است

 طی اقداماتی که کشور عراق در سالهای گذشته در هور الحمار ، هور مرکزی و هور الحویزه ( هورالعظیم ) به منظور تبدیل اراضی آنها به اراضی کشاورزی انجام اده با جلوگیری از ورود جریان آب رودخانه های دجله و فرات به هورهای قبل از رسیدن به هورها در ناحیه دلتای رودخانه ها ، با احداث رودخانه ها و کانال های عظیم از جمله کانال صدام یا کانال سوم و کانال تاج المعارک ، جریان آب باقیمانده در رودخانه های دجله و فرات را به سمت اراضی قابل کشت هدایت نموده که البته در اجرای این طرح ها اهداف سیاسی ، نظامی نیز دنبال می شده است .

 نتیجه اقدامات انجام شده توسط کشورهای ترکیه و عراق ، خشکاندن کامل هور الحمار و هور مرکزی و همچنین حدود 701 درصد از هورالحویزه ( هورالعظیم ) بوده که از سالیان قبل تمامی جریان ورودی به هورالعظیم را منحرف نموده و بدینوسیله حقابه هورالعظیم را که مورد نیاز حفظ محیط زیست طبیعی و اکوسیستم آن بوده قطع نموده است . پس از احداث سدها و نیروگاههای متعدد از جانب کشور ترکیه بر روی منابع آبی تامین کننده هورهای مشترک و نیز اقدامات کشور عراق در خشکاندن اراضی هور و انحراف جریان آب از آنها تاثیر فوق العاده منفی بر محیط زیست طبیعی هور العظیم بخصوص در بخش کشورمان آن وارد آمده است که از این بابت خسارت های متعددی به کشور وارد شده است .

 برخی از تاثیرات منفی مذکور در هورالعظیم در بخش کشورمان شامل :

 الف ) تقلیل سطح هور العظیم به حالت طبیعی در بخش کشورمان .

ب   ) از بین رفتن محیط زیست طبیعی هورالعظیم بخصوص حیات آبزیان و پوشش گیاهی تالاب و همچنین حیات و حوش در بخش کشورمان .

ج  )از بین رفتن مشاغلی چون دامداری و بخصوص گاومیش داری در هور به دلیل خشک شدن آن .

چ ) نابودی پوشش گیاهی و در نتیجه از بین رفتن اشتغال در زمینه استفاده از نی و تهیه مصنوعات مورد نیاز از این محصول و صنایع دستی .

 ح ) نابودی آبزیان بومی منطقه و بیکاری جمعیتی که از طریق صید و صیادی ارتزاق می کرده اند .

خ ) عدم وجود انگیزه برای اهالی منطقه جهت برگشت به مناطق قبلی خود در حاشیه هور العظیم .

 س ) از بین رفتن اراضی کشاورزی که از طریق هور العظیم آبیاری می شده اند .

ش ) عقیم ماندن طرح های پرورش ماهی در حاشیه هورالعظیم که منبع تامین آب آنها هور العظیم بوده است .

 ل ) وجود مشکلات عدیده اقتصادی و اجتماعی در اهالی ساکن حاشیه هورالعظیم به دلیل وجود معضل بیکاری ناشی از اختلالات ایجاد شده درمحیط زیست طبیعی هورالعظیم می شود .

هورالعظیم با مساحتی برابر با 550 تا 700 هکتار مساحت وسیع ترین هور خاورمیانه و کشور است که بخش وسیعی از آن در خاک عراق قرار دارد . حدود یک سوم این هور متعلق به کشورمان است . به طور طبیعی تالابی دایمی بوده و محصول آب اضافی رودخانه های کرخه و دویرچ در خاک کشورمان است . بدون وقفه تحت تاثیر فرایند رسوب گذاری رودخانه های بزرگی چون دجله ، فرات ، کرخه و بخش از " اروند رود " است . حداکثر عمق هورالعظیم در مواقع طغیان رودخانه ها به هشت متر می رسد . اما این نواحی در شمال هور واقع شده و بسیار کم و محدود هستند .

 چنگر ، اردک مرمری ، فلامینگو ، غاز پیشانی سفید کوچک ، اکراس آفریقایی ، عروس غاز ، درنای معمولی از مهمترین پرندگان هور هستند . انواع کاکایی ، انواع پرستوی دریایی ، انواع حواصیل و انواع مرغابی از دیگر پرندگان هور هستند . لاک پشت فراتی سه چنگالی که یک گونه در خطر انقراض است در هور زیست می کند . شلج ، بنی ، شیربت ، گتان ، حمری ، کپور معمولی یا حمور ، بیاح نیز از ماهیان اقتصادی هور هستند .

حدود  80 تا 90 درصد مساحت هور توسط گیاهان آبزی مانند نی ، لویی ، جگن ، اویارسلام و نیلوفر آبی پوشیده است . هور العظیم از نظر تنوع زیستی براساس روش وزن گذاری مقام اول را در کشور داراست . همچنین یکی از مهمترین زیستگاههای تالابی برای پرندگان است . اکثر مردم محلی ساکن هور به پرورش گاومیش اشتغال دارند و به شدت به هور وابسته هستند و تغییراتی که در آینده رخ خواهد داد بر زندگی مردم بومی تاثیرات منفی عمیق تری بر جای خواهد گذاشت .

 احداث خاکریزها و جادهها در طول جنگ ، زهکشی و تغییر کاربری اراضی ، ورود پساب های کشاورزی  ، قطع یا سوزاندن نیزارها از مهمترین خطرات هور بودهاست که هم اکنون درسایه اکتشاف و احتمالا بهره برداری چاههای نفت کم رنگ شده اند ، چون این اکتشافات برای هور فاجعه محسوب می شوند . طرح ساماندهی هور العظیم چیست ؟

 صرف نظر از اقداماتی که علی الخصوص کشور عراق در از بین بردن حیات و محیط زیست طبیعی هورالعظیم و تاثیر فوق العاده در خشکاندن آن نموده است  در راستای حفظ منابع طبیعی و محیط زیست هورالعظیم در بخش کشورمان آن طرح بسیار مهم وملی ساماندهی هورالعظیم تحت مطالعه قرار گرفته که از اهداف مهم آن استفاده بهینه از منبع آبی هور العظیم ، جلوگیری از تبخیر شدید در هورالعظیم و جلوگیری از هدر رفتن آب آن در اثر تبخیر و حفظ حیات انسانی ، حیوانی و گیاهی در حاشیه هورالعظیم و نهایتا حفظ محیط زیست طبیعی هور العظیم است .

 مطالعات مذکور توسط شرکت مهندسین مشاور ساز آب پردازان با در نظر گرفتن سدهای بالا دست کرخه انجام و ضمن مطالعات برنامه ریزی منابع اب هور العظیم و  هیدرولوژی کرخه تا هور العظیم در خصوص مسایل اجتماعی ، اقتصادی و مطالعات اکولوژیک هور العظیم نیز مطالعات کامل و جامعی صورت گرفته است . با توجه به آورد رودخانه کرخه به هورالعظیم و پخش آن در سطح وسیعی از هور ، سطح تبخیر بسیار زیادی ایجاد خواهد شد که میزان تبخیر در مقایسه با آورد سالانه رودخانه کرخه به هور العظیم رقم قابل توجهی است .

از طرفی با توجه به اینکه شیب توپوگرافی کف هور العظیم به طرف کشور عراق و به عبارتی به سمت گودترین نقاط آن در هور العظیم در خارج از مرز های کشور است ، کنترل آب موجود در هور العظیم از دست کشور خارج است و با بهره  برداری نامناسب کشور عراق از آب ، موجبات از بین رفتن محیط زیست طبیعی در هورالعظیم بخصوص در بخش کشورمان را فراهم می کند . در شرایط فعلی با توجه به اینکه شیب کف هورالعظیم از کشور به سمت عراق است هر میزان آب که ازسیستم کرخه وارد هور شود ابتدا هور العظیم در سمت عراق آبگیری می شود و پس از آن در صورتی که آبی باقی بماند سمت کشور  شروع به آبگیری می کند .

در حال حاضر دریاچه  ام النعاج و برکه عظیم و کلیه بخش های باقیمانده از هور در آن سوی مرز کشور پر از آب است ، حال آنکه قسمت عمده بخش کشورمان هورالعظیم خشک است و به همین دلیل و به منظور جلوگیری از تلفات بسیار شدید ناشی از تبخیر ، یکی از راهکارهای اساسی ، محدود کردن سطح آب هورالعظیم به سطحی کوچکتر است ، به نحوی که حداقل عمق جهت حفظ آبزیان بومی منطقه فراهم شده و به لحاظ زیست محیطی نیز مشکلی به وجود نیاید .

بدین منظور احداث دایک مرزی از جنوب تا شمال هورالعظیم به طول حدود 100 کیلومتر جهت جلوگیری از تلفات ناشی از تبخیر ضرورت خواهد داشت ، در صورت اجرای طرح ساماندهی هورالعظیم نتیجه مهمی که اجرای این پروژه در منطقه هورالعظیم و در کل " دشت آزادگان " به لحاظ اجتماعی و اقتصادی در برخواهد داشت ایجاد اشتغال در " دشت آزادگان " که یکی از معضلات اساسی منطقه مذکور به شمار می آید خواهد بود .

در این پروژه راهکارهای لازم که جهت ایجاد اشغال در منطقه " دشت آزادگان " پیش بینی و پیشهاد شده است عبارتنداز : 

الف ) امکان تاسیس پروژههای پرورش ماهیان گرمابی در حاشیه هورالعظیم در اراضی که فاقد کیفیت مناسب جهت کشاورزی هستند .

ب ) ایجاد اشتغال از طریق صید و صیادی در هور العظیم .

ح ) ایجاد اشتغال از طریق شکار طیور .

ج ) استفاده از نی و تهیه مصنوعات مورد نیاز و صنایع دستی

 چ) ایجاد اشتغال از طریق دامداری بخصوص گاومیش داری در هورالعظیم .

م ) کشت محصولات متناسب با منطقه در حاشیه هورالعظیم با استفاده از آب هور در اراضی ای که تحت شبکه آبیاری و زهکشی نیستند .

 د) اشتغال زایی از طریق ایجاد تفرجگاهها و مراکز تفریحی در هورالعظیم . لازم به توضیح است با اجرای دایک مرزی در حاشیه صفر مرزی در هورالعظیم ( که از نظر اکولوژیک و حفاظتی کاری غیرکارشناسی و نادرست است ) ، حدود  هزار کیلومتر مربع از اراضی هور که تاکنون از کنترل خارج بوده و محل تردد اشرار و قاچاقچیان در آن منطقه بوده آزاد سازی شده و با استقرار نیروهای نظامی در حاشیه صفر مرزی در هور العظیم ، امنیت آن منطقه کاملا تامین شده و محل مناسبی جهت استقرار پایگاههای نظامی جهت حفظ و حراست از مرزهای کشور خواهد بود. کل هزینه های اجرایی جهت ادامه و تکمیل طرح بالغ بر 360 میلیارد ریال برآورد شده است . حال شما راهکارهای لازم جهت ایجاد اشتغال در منطقه " دشت آزادگان " را با تاثیرات منفی بر محیط زیست ، اقتصاد و فرهنگ بومی مردم محلی مقایسه کنید . به نظر شما و با مشکلات آتی که حفر چاههای نفت به دنبال خواهند داشت طرح ساماندهی ثمری خواهد داشت ؟ آیا هور باقی خواهد ماند ؟ ( روزان - شماره : 1286 - دوشنبه 17 تیر 1387 - ص 5 - 7 جولای 2008 - علی قشقایی )